हिंदवी न्यूज |
भारतीय सण पौराणिक आणि ऐतिहासिक पार्श्वभूमीसह मानवी मूल्ये तसेच सांस्कृतिक परंपरा पुढच्या पिढीपर्यंत पोहोचवण्याचे महत्त्वाचे माध्यम आहेत. आजच्या तरुण पिढीला या परंपरांची ओळख करून देणे अत्यंत आवश्यक आहे. त्याचबरोबर, प्रत्येक भारतीयाला आपल्या देशाच्या सांस्कृतिक समृद्धीबद्दल अभिमान बाळगण्याची ही सुवर्णसंधी आहे.
“दसरा” हा भारतातील प्रमुख पारंपरिक सणांपैकी एक आहे. नवरात्र आणि विजयादशमी मिळून दहा दिवस साजरा होणारा हा उत्सव पौराणिक, ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि धार्मिक दृष्ट्या अत्यंत महत्त्वाचा आहे. आंतरराष्ट्रीय स्तरावर “मैसूर दसरा”च्या वैशिष्ट्याचा विचार करून, वर्ष 2008 मध्ये युनेस्कोने दसरा उत्सवाच्या कलात्मक परंपरांना ‘मानवतेची अमूर्त सांस्कृतिक परंपरा’ म्हणून मान्यता दिली.
प्राचीन काळातील दसरा वैभव
शरद ऋतूत साजरा होणारा नवरात्र देवीच्या विविध स्वरूपांच्या आराधनेसाठी समर्पित आहे, तर विजयादशमी विजयाचे प्रतीक आहे. वाईटावर चांगल्याचा आणि अधर्मावर धर्माचा विजय हा याचा मुख्य संदेश आहे. देशाच्या विविध भागांत दसरा वेगवेगळ्या पद्धतीने साजरा केला जातो, परंतु मैसूर दसरा त्याच्या अनोख्या परंपरेमुळे, राजस वैभवामुळे आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांमुळे जगप्रसिद्ध आहे.
नवरात्र आणि देवी आराधना_
पौराणिक कथांमध्ये महिषासुरासारख्या असुरांविरुद्ध चामुंडेश्वरी देवीच्या विजयाची कथा नवरात्र उत्सवाशी जोडलेली आहे. असुर शक्तींच्या नाशाद्वारे धर्म आणि सत्याचा विजय साजरा केला जातो. मैसूर दसऱ्यात चामुंडेश्वरी देवीच्या आराधनेला विशेष स्थान आहे. निसर्गाला मातृस्वरूप मानणाऱ्या भारतीय परंपरेत शक्तीची आराधना शैलपुत्री, ब्रह्मचारिणी, चंद्रघंटा, कूष्मांडा, स्कंदमाता, कात्यायनी, कालरात्री, महागौरी आणि सिद्धिदात्री—या नऊ रूपांमध्ये होते.
घटस्थापना, देवीपूजा, सरस्वतीपूजा, दुर्गाष्टमी, आयुधपूजा आणि इतर धार्मिक विधी या काळात पार पडतात. दहाव्या दिवशी विजयादशमीला विजयलक्ष्मी किंवा अपराजिता देवीची आराधना होते.
नवरात्रातील नऊ दिवस देवीच्या नऊ वेगवेगळ्या रंगांचे प्रतीक मानले जातात. पहिल्या दिवशी केशरी, दुसऱ्या दिवशी पांढरा, तिसऱ्या दिवशी लाल, चौथ्या दिवशी गडद निळा, पाचव्या दिवशी पिवळा, सहाव्या दिवशी हिरवा, सातव्या दिवशी राखाडी, आठव्या दिवशी जांभळा आणि नवव्या दिवशी मोरपंखी हिरवा रंग देऊन देवीला सजवले जाते. अनेक ठिकाणी मुलीही नवरात्राच्या प्रत्येक दिवशी त्याच रंगाचे कपडे घालून उत्सव साजरा करतात. विजयादशमीला रामायणाशीही संबंध आहे. या दिवशी भगवान श्रीरामाने रावणाचा वध केल्याच्या स्मरणार्थ उत्सव साजरा करण्याची परंपरा आहे. अशा प्रकारे दसरा देवीचा विजय आणि भगवान श्रीरामाचा विजय—दोन्हीचे प्रतीक आहे.
ऐतिहासिक पार्श्वभूमी
मैसूर दसराचा इतिहास अत्यंत प्राचीन आहे. भारतातील विविध राजवंशांच्या काळात दुर्गा आणि महिषमर्दिनीच्या आराधनेशी संबंधित शिल्पे सापडल्याने दसरा उत्सव प्राचीन काळापासून साजरा होत असल्याचे मानले जाते. श्रीरंगपट्टणाच्या पतनानंतर मैसूरला राजधानी बनवणाऱ्या मुम्मडी कृष्णराज वोडेयर यांनी वर्ष 1799 मध्ये मैसूरमध्ये दसरा उत्सव पुन्हा सुरू केला. विजयनगर साम्राज्याच्या काळात दसरा उत्सव अत्यंत थाटामाटात साजरा होत असे. आजचा मैसूर दसरा त्याच विजयनगर परंपरेचा विकसित आणि निरंतर रूप आहे.
मैसूरचे राजे श्री राज वोडेयर यांनी इ.स. 1610 मध्ये श्रीरंगपट्टणात दहा दिवसांचा दसरा उत्सव सुरू केला. त्यानंतर मैसूर वोडेयरांच्या राजवटीत दसरा राजस वैभवाचे प्रमुख प्रतीक बनले. 1648 मध्ये रणधीर कंठीरव नरसराज वोडेयर यांच्या दसरा उत्सवाची माहिती कवी गोविंद वैद्य यांनी त्यांच्या ‘कंठीरव नरसिंहराज विजय’ या ग्रंथात नोंदवली आहे.
त्या काळी देवी आराधना, आयुधपूजा, मल्लयुद्ध, राजदरबार, नृत्य, संगीत आणि विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम हे दसरा उत्सवाचे मुख्य भाग होते. मैसूरच्या महाराजांच्या काळात दसरा राजघराण्याचा प्रमुख उत्सव होता. नवरात्रात मैसूरचे राजे कुलदेवता आणि इतर देवांची पूजा करून, पाळीव हत्ती व घोड्यांची पूजा करत असत. राजदरबार, विजयादशमी, आयुधपूजा हे राजघराण्याचे महत्त्वाचे कार्यक्रम होते.
या ऐतिहासिक, जगप्रसिद्ध कर्नाटकातील दसरा सणासाठी देशाच्या कानाकोपऱ्यातून लोक येऊन नाडीची समृद्ध संस्कृती साजरी करावी, अशी कर्नाटकवासियांची इच्छा आहे.
